بارزانی لە دیدی شاعیرانی سلێمانیدا

ئاڤا نیوز

 

سەرزەمینی مانیفێستی کوردبوونە، سەکۆى بەرجەستەبوونى زنجیرەیەک فیگەر و پاڵەوانى نەتەوەییە، لێرەوە سەدای هاواری ئازادی؛ زایەڵەی خەباتی نەتەوەیی؛ شەپۆلی دا و سەرزەمینی کوردستانی گەورەی گرتەوە.

 

چیرۆکی سەرەکی: بارزان؛ دەڤەرێک لەگەڵ ناوهێناندا شکۆ و شانازی کوردبوون لەهزر و خەیاڵدا دەچەسپێنێ، زیاتر لە سەدەیەک بەرلەئێستا (شێخ عەبدولسەلامی بارزان) لەم سەرزەمینەوە هێڵە سەرەکییەکانى بیروباوەڕى ئەو مانیفێستەى تۆمارکرد، بە فەرمى ناساندنى زمانى کوردى و دانانى کاربەدەستانى کوردى لە پۆستە کارگێڕییەکان کردە پێشمەرجى سەرەکى جوڵانەوە چەکدارییەکەى، دواى تۆمارکردنى زنجیرەیەک داستان و نەبەردى بێوێنە، دواى گەمارۆدان و ماڵوێرانی و ئاوارەبوونى چەندین جارە، دواجار لە پیلانگێڕییەکدا (شێخ عەبدولسەلام) و چەکدارەکانى دەستگیرکران و لەڕێکەوتى 14ی کانوونی یەکەمی 1914 لەسێدارەدران ... 

بە لەسێدارەدانی (شێخ عەبدولسەلامی بارزان)؛ میراتی پێشەوایەتی تەریقەت و سیاسەت و شۆڕش کەوتە ئەستۆی (شێخ ئەحمەدی بارزان) کە ئەو سەروەختە تەمەنی تەنها هەژدە ساڵان بوو، خودانی بارزان جگەلە پەرەپێدانی فەلسەفەی ژنپارێزی و ژینگەپارێزی و بنەماکانى ئاشتی و دادپەروەری؛  لەهەمانکاتدا ڕۆڵێکی ئێجگار گەورەی بینی لە گەشەپێدانی هەستی نەتەوایەتی و خەبات دژی داگیرکەران، لەسەروەختی شۆڕشەکەی (شێخ مەحمودی حەفید) دژ بە ئیمپریالیزمی بەریتانی؛ نامەی بۆ سەرۆک هۆزەکانی ناوچەکە نارد پشتیوانی شۆڕشەکەى بن، تەنانەت بۆخۆشی هێزێکی چەکداری بە سەرکردایەتی (مەلا مستەفای) برا بچوکی نارد بۆ پاڵپشتی (شێخ مەحمود) بەڵام بەرلە گەیشتنیان هاوکێشەی شەڕەکە گۆڕدرا.

خەبات و قوربانیدانى بارزانییەکان بۆ ڕزگارى نەتەوەیی لەو سەروەختەوە لەهزر و خەیاڵى شاعیراندا ڕەنگیداوەتەوە، حەمدى ساحێبقران لە شیعرێکى درێژدا بەمشێوەیە هەستى خۆى بەرامبەر بارزان دەردەبڕێت:
ئەی وەتەن ڕۆم و عەجەم موشتاقی کوردستانتە
ئیفتیخاری میللەتی کورد شەوکەتی عینوانتە
کورد کوڕەکاژاوی لووتی وا بڵند کردۆتەوە
هەر وەکوو شەمزینی بادین ئارەزووی بارزانتە
ئاسمان و شاخی بەرز و سەتحی ئەرزت دەردەخا
ماڵی کوردیت و ئەوە دیوار و حەوشە و بانتە

هەڵوێستی نەتەوەیی خودانی بارزان؛ بەریتانییەکان و حکومەتى پاشایەتی عێراقی گەلێک بێزار کرد، بۆیە لەڕێگەی گەلەکۆمەکێ و هێرشی ڕاستەوخۆ و بۆمبارانکردنی فڕۆکەوە هەوڵی سەرکوتکردنیان دا، بەڵام سەرکەوتوو نەبوون، ئەو سەروەختە کارەکتەری (مەلا مستەفای بارزان) وەک پاڵەوانێک درەوشایەوە.

دوای بەرگرییەکی بێوێنە، شێخ ئەحمەد لەپێناو پاراستنی بارزانییەکان بڕیاری کۆچکردنی دا بۆ تورکیا، پاشان لە بەهاری ١٩٣٣ حکومەتی تورکیا تەسلیمی حکومەتی پاشایەتی عێراقی کردەوە، هەر ئەو سەروەختە بە پلانی موتەسەڕیفی موسڵ مەلا مستەفای بارزان ژەهرخوارد کرا و پاشان بەدەستبەسەری گواسترانەوە بۆ بەغدا و شارەکانى خوارووى عێراق.

ئەوکات فایەق بێکەس شاعیری نەتەوەیی لاواندنەوەیەکی بەهەست و جوان لەژێر ناونیشانى (جەژنى چى) دەنوسێ و لە بەشێکى هۆنراوەکەیدا بۆ بارزانییەکان دەڵێ؛
جەژنی خوشکانی بارزانی کڵۆڵ
لێ قەوماو، بێ کەس، لەشیو و لە دۆڵ
یا لە تەل بەندا لە «دیانە»ی چۆڵ
خواردنیان بەرد و دڕک و داڵ و خۆڵ
ئەو جەژنە ڕۆژی قاتی و قڕانە
قڕانی کۆرپە و کچی کوردانە
جەژنێ جەژنمە خاکی نیشتمان
ژێر چەپۆک نەبێ و بژی کامەران

هەر لەوکاتەدا (شێخ مەحمودی حەفید) لەسەر ڕاپەڕینەکانى دژ بە ئینگلیز دوورخرابووە بۆ خوارووى عێراق، ئیتر لەوێ دەرفەت بۆ لێکنزیکبوونەوە و دۆستایەتى شێخ ئەحمەدی بارزان و شێخ مەحمود ڕەخسا، ئەو لێکتێگەیشتنە لەکاتى ڕاگوێزانى بارزانییەکان بۆ سلێمانى لەساڵى 1937 بەدواوە ڕەنگیدایەوە و خەڵکى شار بە سەرجەم چین و توێژەکانەوە باوەشى گەرمیان بۆ کردنەوە.

ئەو سەروەختە سلێمانى مەڵبەندى بیرى سیاسى و پێشکەوتووخوازى بوو، کۆمەڵێک حیزب و ڕێکخراوى سیاسى لە گۆڕەپانەکەدا خەباتییان دەکرد لەنمونەى کۆمەڵەى هیوا و کۆمەڵەى برایەتى، ئەمەش دەرفەتێکى ئێجگار زێڕین بوو بۆ بارزانى نەمر، (تۆماس بوا) لە کتێبى (تەئریخ ئەلئەکراد)دا دەڵێت؛ شارى سلێمانى بۆ مەلا مستەفا و بارزانییەکان وێستگەیەکى یەکجار گرنگ بوو، چونکە سلێمانى ناوەندێکى چالاکى کلتورى و مەکۆیەکى بەرچاوى بیرى نەتەوایەتى بوو.
لەهەمانکاتدا دۆستایەتى شێخ لەتیفى کوڕى شێخ مەحمودى حەفید کە نوێنەرایەتى بنەماڵەى شێخانى سلێمانى دەکرد؛ دەروازەیەکى تر بوو بۆ پەرەپێدانى پەیوەندییە سیاسى و کۆمەڵایەتییەکانى بارزانى.  

(ئەحمەد خواجە) مێژوونوس و کەسایەتى نزیک لە (شێخ مەحمودى حەفید) دەڵێت؛ ماڵم لە تەنیشت ماڵى شێخ بابەعەلى شێخ مەحموودەوە بوو، جارێکیان گوتى؛ ئەوە بارزانییەکانیان هێناوەتە پشت ماڵى ئێمە بابچینە سەردانێکیان بکەین.
ئەمە دەرگەى ئەو خانووەیە کە بارزانى نەمر لە کۆتایی ساڵانى سییەکانى سەدەى ڕابردوو بەدواوە لە سلێمانى تیایدا دەژیا، خانووەکە دەکەوێتە گەڕەکى گۆیژە لە قاوەخانەى سەرچیمەن، سەرەڕاى ئاستەنگى و چاودێرى توندى حکومەتى عێراقى ئەو سەردەمە بەڵام بارزانى نەمر لێرەوە تێکەڵ بە کەشى سیاسى و ڕووناکبیرى و ئایینى و کۆمەڵایەتى سلێمانى بوو، هێدى هێدى خۆشەویستى و هۆگرییەکى زۆرى لە ناو خەڵکدا بۆ دروستبوو.

ڕووناکبیرى گەورەى کورد دکتۆر جەمال نەبەز لە کتێبى (بیروەرینامەى ئەو ڕۆژانەى جارەکى دى ناگەڕێنەوە) دەربارەى بارزانى دەنوسێت؛ لە کۆڵانە تەسکەکەى لاى ماڵى ئێمەوە کە یەکسەر دەچوو بۆ قاوەخانەى سەرچیمەن، چەند کەسێک هەموو ڕۆژێک بەوێدا دەهاتنە خوارەوە و بە بەرماڵى ئێمەدا تێدەپەڕین، قسەکانیان لە قسەى خەڵکى سلێمانى نەدەچوو، ڕۆژێکیان لە یەکێکیانم پرسى مامەکە ئێوە خەڵکى کوێن؟ پیاوەکە پێکەنى و گوتى؛ کوڕم خەڵکى ئەم وڵاتەین، ئا لەو کاتەدا کەریمە فەندى دراوسێمان لەماڵ هاتە دەرەوە و گوێى لەو قسانە بوو، هاتە لامەوە و بە ئەسپایی گوتى؛ ئەوە مەلا مستەفاى بارزانى بوو، خۆیی و چەند کەسێک لێرە دەستبەسەرن. 
دکتۆر جەمال نەبەز درێژە بە باسەکە ئەدا و دەڵێت؛ جارێک دەربارەى بارزانییەکان لەباوکمم پرسى ئەوان کێن، لە وەڵامدا باوکى وتى؛ بارزانیین، حکومەت شەڕیان پێدەفرۆشێ و دەربەدەرى کردوون و هەندێکیانى لە سلێمانى دەستبەسەر کردوون، دەڵێت منیش پرسیم بۆچى دەربەدەرى کردوون، باوکم گوتى؛ داواى هەندێک شتیان کردووە بۆ کورد، لەوانە کە کورد بتوانن بە زمانى خۆیان بخوێنن و بنوسن.
ئەم تێڕوانینە لەلاى تەواوى خەڵکى سلێمانى جێگیربوو، هەمووان بەچاوى شکۆو ڕێزەوە لە مەلا مستەفا و بارزانییەکانیان دەڕوانى، هەربۆیە ڕۆژ بەڕۆژ خۆشەویستى بارزانى لە دڵ و دەروونیانى خەڵکی شاردا گەشەى دەکرد.

بارزانى نەمر زۆر پەرۆشى زانست و خوێندن بوو، بۆیە هەر لەسەرەتاى جێگیربوونى لە سلێمانى خۆى خستە بەردەم خوێندنى فەقێیەتى ... ئێرە مزگەوتى شێخ سەلامە لەپشت شەقامى مەولەوى، ساڵانێک بارزانى لێرە وانەى فەقێیەتى خوێندووە ... لەهەمانکاتدا بارزانى لە مزگەوتەکانى خانەقاى مەولانا خالید و مەلا حسێنى پیسکەندى و بن تەبەق و مزگەوتى گەورە درێژەى بەخوێندن داوە.
دکتۆر عەبدولوەهاب چروستانى کوڕى زاناى گەورە عەبدوڵا چروستانییە کە لە کۆتایی سییەکاندا وانەکانى فەقێیەتى بە بارزانى نەمر وتۆتەوە، ئەو لە زارى باوکییەوە چیرۆکى یەکترناسینیان بەمشێوەیە دەگێڕێتەوە.

دیارترین ئەو مامۆستا ئاینییانەى لە سلێمانى وانەیان بە بارزانى وتووەتەوە بریتى بوون لە (مەلا عەبدوڵاى چروستانى، مەلا حوسێنى پیسکەندى، مەلا سەعید عەبدوڵا، شێخ نورى شێخ بابە عەلى، مەلا مستەفاى سەفوەت)، زێوەرە فەنى شاعیری گەورەى کوردیش ماوەیەک وانەى زمانى فارسى پێوتۆتەوە.
دکتۆر عیزەدین مستەفا ڕەسول دەڵێت؛ بارزانى لەلاى باوکم واتە (مەلا مستەفاى سەفوەت) کتێبى (موختەسەرى تەفتازانى) تەواو کردووە کە سێ بەرگ بووە لە بەلاغەدا.

بارزانى تا حوزەیرانى ساڵى 1943 لە سلێمانى دەمێنێتەوە، پاشان کەڵکەڵەى هەڵگیرسانەوەى شۆڕش و خەباتى چەکدارى دەکەوێتەوە مێشک و بەهاوکارى نیشتمانپەروەرانى سلێمانى ڕێوشوێنى قوتاربوونى لە چنگ حکومەتى عێراق بۆ دادەڕێژرێ، سەرەتا دەچێتە شارى شنۆى ڕۆژهەڵاتى کوردستان و پاشان خۆى دەگەیەنێتەوە بارزان، بە گەیشتنى؛ ڕاستەوخۆ دەستدەکات بە کۆکردنەوەى هێز و هەڵگیرسانەوەى شۆڕش کە لە ئەدەبیاتى خەباتى چەکدارى کوردا بە شۆڕشى دووەمى بارزان ناسراوە،  لەو وێستگە مێژووییەدا کارەکتەرى بارزانى زیاتر گەشایەوە.

قانع شاعیرى چەوساوەکان؛ خۆشەویستییەکى لەڕادەبەدەرى بۆ بارزانى نەمر هەبووە، زۆرجار لە کۆڕ و مەجلیسى بارزانیدا ئامادەیی هەبووە و بارزانیش ڕێز و وەفادارییەکى زۆرى بۆ نواندووە، لە شیعرێکیدا ستایشێکى جوانى ئازایەتى و جوامێرى بارزانى و هێزەکەى دەکات و دەنوسێت؛ 
شێخى کوردى حەزرەتى شێخ مستەفا وەک نەڕەشێر
خۆیی و فەوجى بارزانى یەک لە یەکتر دەنگ دلێر
کۆچى خێرى بۆ وڵاتى کوردەوارى بوو بەخێر
تاقمى بارزان و دوژمن هەروەک کاردە و پەنێر
پێشەوامان هەربژى بۆ خزمەتى کوردى زمان

لەنێوان ساڵانى 1943 بۆ 1945، خۆیی و هێزە چەکدارەکەى زنجیرەیەک نەبەردى و سەرکەوتنى بێوێنەیان تۆمار کرد کە داستانى گەورەى مەزنێ دیارترینیانە، دواتر ناوچەى بارزان بە تەواوى گوندەکانەوە ڕزگار کرا و کەوتە دەست شۆڕش، ئیدى حکومەتى ئەوکاتى عێراق بەناچارى داواى ڕێککەوتنی کرد و بە مەرجەکانى بارزانى ڕازى بوون، بەپێى خاڵێکى ڕێککەوتنەکە (شێخ ئەحمەدى بارزان) و بارزانییەکان لە سلێمانییەوە گەڕێنرانەوە ناوچەى خۆیان .... 

هێندەى نەبرد حکومەتى پاشایەتى ڕێککەوتنەکەى پێشێلکرد، لە شوباتى 1945 هێزێکى گەورەى سوپاى عێراق بە هاوکارى دەستى خیانەتکارى ناوخۆیی هەڵیان کوتایە سەر ناوچەى بارزان، ناچار بارزانى و هێزکەى بەرەو خاکى ئێران چوون و لە شارى شنۆ جێگیربوون، ئەودەم سەرەتاى سەرپێکەوتنى کۆمارى کوردستان بو بە سەرکردایەتى (قازى محەمەد) لە شارى مەهاباد، پێشەوا قازى لە جاڕدانى کۆمارەکەدا بانگهێشتى بارزانى کرد، پاشان داواى لێکرد خۆیی و هێزەکەى پاڵپشت و هاوکارى بن، بارزانى بەوپەڕى هەستى بەرزى نەتەوەییەوە داواکەى قبوڵ کرد و پاشان 1500 چەکدار لەچوارچێوەى هێزى بارزاندا پڕچەک کران کە بەسەر سێ بەتالیۆندا دابەشکران، بارزانیش بووە جەنەڕاڵى سوپا، بەدرێژایی مێژووى کۆمارەکە هێزى بارزان کاریگەرى ئێجگار گەورەی هەبوو لەسەر رەوشى ڕامیارى و سەربازى کۆمارەکە، تا کەوتنى یەکجارەکى کۆمارى کوردستان بارزانى و هێزەکەى بەوپەڕى توانایانەوە بەرگرییان کرد.

لەدواى ڕووخانى کۆمارى کوردستان، بارزانى و هەڤاڵانى کە نزیکەى 500 کەس دەبوون، لە داستانێکى کەموێنەى ئەفسانەئامێزدا، پاش شەڕ و  بەرگرییەکى نەبەردانە بە ڕووبارى ئاراسدا پەڕینەوە خاکى یەکێتى سۆڤییەتى جاران.

گەورە شاعیرى کورد حاجى تۆفیق بەگ ناسراو بە (پیرەمێرد)، کاتێک هەواڵى نەبەردى بارزانی و هەفاڵەکانى لە داستانى ئاوى ئاراس پێدەگات، لاواندنەوەیەکى ئەکجار قوڵ و جوان دەنوسێ کە پڕییەتى لە هەستى نەتەوایەتى:
عەشرەت هاوارە، عەشرەت هاوارە
کەوتوومە ئاراس ئاو بێ بوارە
ڕێم نییە منیش شوێن ئەوان کەوم
پیرم هەنگاوێک بنێم ئەکەوم
لێرەش وا کەوتووم بەدەم دەردەوە
لە ئێشی دووری و ئاهی سەردەوە
دکتۆر! دەوای تۆم ناوێ لێم گەڕێ
بەڵکم بە ئاهم دەوران وەرگەڕێ
یا وا وەگەڕێ ئێلم وەرگەڕێ
یا زرمەی تۆپی زەڕەی بەرکەوێ
ئەوسا کە دوعای من وا گیرا بێ
لە خانەی خاکا ئاواتم نابێ
ئینجا تەڵقینم بدەن بە کوردی
بڵێن ئاواتت هاتە جێ و مردی

هەڵبژاردنى ژیانى مەنفا لەلایەکەوە ڕەتکردنەوەى ژیانى ژێردەستیی بوو، لەلایەکى تریشەوە گەڕان بو لە دەرفەتى هەستانەوە، لەم قۆناغەشدا کارەکتەرى بارزانى وەک پاڵەوانێکى نەتەوەیی بێوێنە لە هزر و خەیاڵى خەڵکدا زیاتر چەسپا، ئەوەتا (مام جەلال) ساڵى 1957 کاتێک لەگەڵ (ئەسعەد خۆشەوى) دەچێت بۆ بینینى بارزانى نەمر دەڵێت؛ مەلا مستەفا خۆی هات دەرگاكەی كردەوە، ئیتر نازانم وەكو دەروێشێك بۆ لای شێخی خۆی بچێت باوەشم پێدا كرد، نازانم هەر وەكو بێهۆشی‌ و بێئاگایی وابوو بەڕاستی زۆر دڵخۆشبووم بە دیتنی مەلا مستەفا.
مام جەلال لە بەشێکى ترى یادەوەرییەکانیدا دەڵێت:" بارزانی لای من زۆر پیرۆز بوو، وەكو قارەمانێكی میللی گەورەی ئازا لە دڵ‌ و دەروونماندا جێگەی گرتبوو.
بۆچوونەکەى مام جەلال لە هۆنراوەیەکى (بەخیتار زێوەر) شاعیرى ناودارى کورد تەواو بەرجەستەبووە کە لەو کاتەدا نووسیویەتى و دەڵێت؛
ئەو جێیە خۆشە ناوی بەرزانە
مەڵبەندی کورد و جێی سەر بەرزانە
قەڵای کوردزوبان
چاوی نیشتمان
بۆ کورد پشتیوان
خوێنی بێگانەی تێدا هەرزانە

ئەو دڵپاکانە فەخری وڵاتن
بۆ بەرزیی ئێمە زۆر بەئاواتن
بە ماڵ و بە سەر
بە خوێنی جگەر
گشت بوونە سەنگەر
بۆ سەربەستیی کورد زۆر بەسەباتن

ئەی خوێنپاکانی خاکی کوردستان
درێغی مەکەن بۆ خێڵی بارزان
لە هەر کوێیە بن
لە ڕقی دوژمن
قەدریان بگرن
چونکە بۆ ئێمە بوونە پشتیوان

بە هاتنەوەى بارزانى لەدواى شۆڕشى چواردەى تەموز بە دیاریکراوى لە ڕێکەوتى 6/10/1958؛ کەرنەڤاڵێکى گەورەى نیشتمانى لەسەرتاسەرى عێراق بە بەشدارى کورد و عەرەب و تەواوى کەمە نەتەوایەتییەکانى تر سازدرا، وەک پاڵەوانێکى نیشتمانى بێوێنە لە شارەکانى ناوەڕاست و خوارووى عێراق تا دەگاتە شارەکانى باشوورى کوردستان پێشوازى گەرمى لێکرا، بەهاتنەوەى بارزانى دۆخى کورد لەعێراقدا چووە قۆناغێکى تر و تێگەیشتن و مامەڵەى سەرانى شۆڕش بەدیاریکراوى (عەبدولکەریم قاسم) باشتر بوو.  

بەهاتنەوەى بارزانى کۆنگرەى چوارەمى پارتى دیموکراتى کوردستان بەسترا و جارێکى تر بە کۆى دەنگ بە سەرۆکى پارتەکە هەڵبژێردرایەوە، لەکاتێکدا لە غیابى خۆیدا و لە دامەزراندنى پارتەکەوە سەرۆکى حیزبەکە بوو کە مێژووى دامەزراندنەکەى دەگەڕایەوە بۆ 16ى ئابى 1946.

دواى سەردانیکردنی گڵکۆى (محەمەد قودسى و مستەفا خۆشناو) و سەردانیکردنى مەزارى (کاک ئەحمەدى شێخ و شێخ مەحمودى حەفید)؛ پاشان چووە ناوەندى شار و لەبەردەرکى سەرا و لەنێو ئاپۆڕاى جەماوەرى خرۆشاوى شاردا وتارێکى گرنگى خوێندەوە، کامەران موکرى شاعیر ڕێوڕەسمى پێشوازییەکەى دەبرد بەڕێوە و ناوبەناو بەشیعرێکى حەماسى جۆش و خرۆشى خەڵکى زیاتر دەکرد، هەر لەوێ شاعیرى ناسراوى کورد کاکەى فەلاح شیعرە بەناوبانگەى لەژێر ناوى (هەڵۆى کوێستان) بۆ بارزانى خوێندەوە کە دەڵێت؛  
ئەى گلێنەى چاوەکانم، ئەى هەڵۆى کوێستانى کورد
چقڵى چاوى دوژمنانى، خاکى کوردستانى کورد
قارەمانى، نەوجەوانى، شۆڕشى بارزانى کورد
ئەى جگەرسۆزى نەبەرد و قۆچەکەى قوربانى کورد
موژدە بێ زنجیر و کۆتى کۆیلەیی ئەم میللەتە
وا لەژێر چەکوشى خەباتا، ووردوخاش و لەتلەتە
ئەى زەعیمى شۆڕشى کورد، ئەى زەعیمى قارەمان
نووکى نێزەى جەرگى دوژمن، ساڵەهاى ئاوارەمان
ئەى لەڕێى بەیداخى خۆشى جەژنەکەى ئەم جارەمان
موژدە بێ ناحەز خەڵاتە، بۆ پەتى سێدارەمان
ئەو کەسەى ناپاکى گیانى نیشتمان و میللەتە
دیارە شایانى قەنارە و گولەباران و پەتە
تۆش لەڕێى مافى گەلى خۆت، شۆڕشى بارزانەکەت
بەڵگەیە بۆ ڕاپەڕینت، شاخى کوردستانەکەت
خوێنى کوردیش ئاگرە، بۆ مەشخەڵى هەستانەکەت
شوێنى شانازى وڵاتە، لاپەڕەى داستانەکەت
سینگەکەى خۆت کردە قەڵغانى سەرى ئەم میللەتە
چەندە تینوو بوو بە خوێنى تۆ، دز و جەردە و چەتە
تۆش لەڕێى ئازادیا بوو، شۆڕشى خۆت نایەوە
بوویتە پێشمەرگەى وڵاتت، بەو هەموو خولیایەوە 

دەستە دەستە لە ڕۆشنبیران و ئەدیبان سەردانى بارزانیان کرد لە ماڵى شێخ لەتیفى حەفید، هەمووان بە دروشم و هوتاف و خوێندنەوەى شیعرەوە پێشوازییان لێکرد، (عەبدولرەحمان بەگى بابان) کە لەبەر پیرى و نەخۆشى نەیدەتوانى بەپێوە خۆى بگرێت و ڕەمزى مەلا مارف پشتى دەگرێت؛ لەپێشوازى بارزانى نەمردا شیعرێکى قوڵ و جوانى خوێندەوە کە تیایدا دەڵێ؛
پێشەواى میللەتى کورد، هۆ خودانى بارزان
سێ عەدوى گەورە بە جەیشى پڕ چەکى ئاتەش فشان
دەوریان داى، ڕۆژى مەحشەر کەوتە سەر صەفحەى جیهان
گرمە گرمى تۆپ و تەیارە گەیشتە ئاسمان
تۆ بەچنگى هێزەوە کەوتیتە هەڵمەت وەک هەڵۆ
لەشکرى سێ خەصمى گەورەت خستە شین و باوکەڕۆ
مەشقى سەر لەوحەى دڵى کوردە پیلان و سەرخەتت
جێگە و فەخر و هیواى هەر تۆیە قەومى لەتلەتت
تۆ لەناو تۆفانى خوێن و ئاگرا چوویتە دەرێ
شەرق و غەربت تێگەیان ئەم میللەتە قەد نامرێ
باوەشى کردۆتەوە بۆ خۆت و هێزت نیشتمان
جانفیداى وەک تۆی هەیە ئیتر ئەمینە بۆ ژیان 
گیانى تازەت خستەوە ناو جیسمى قەومى کوردەوە
هەربژیت بەم سیاسەتە بەرز و بڵند و ووردەوە

هەر لە بەخێرهاتنەوەى بارزانیدا بەدەیان شاعیرى دیار و ناسراوى کورد هەستی خۆیان بە شیعر دەربڕیوە، لەنمونەى (نەسرین فەخرى، حەسیبە محەمەد، کامیل ژیر، دکتۆر ئیحسان فواد، جەمال شارباژێڕى، حامید حەمدون زەکى، محەمەد ڕەسوڵ هاوار، ڕەمەزى مەلا مارف و چەندین شاعیرى تر)؛ جەمال شارباژێڕى لە کۆپلە شیعرێکیدا بۆ بارزانى دەڵێ؛
لە ئاسمانى ئاواتەوە
مانگى چەند ساڵ وونبوومان
هەڵهاتەوە
ڕۆڵەى پاڵەوانى بارزان
بۆ نیشتمانى هاتەوە
ئەى کوردستان 
ماچکە چاوى
ڕۆڵەى (بارزانى) خوێناوى
توند بیگرە لە باوەشت
تێر تێر هەڵیسوو لە لەشت
کە سۆزى تۆ وەهاى لێکرد
جەستەى کرد بە قەڵغان و پرد
بۆ گولە و تۆپ و تەیارە
بۆ لەشکرى بێ ژمارە
بەڵام هیچ کارى لێ نەکرد
دوژمنەکەت هیواکەى مرد

دکتۆر ئیحسان فوادیش لە کۆپلەى شیعرێکى درێژیدا بۆ هاتنەوەى بارزانى نووسیویەتى؛
خورپەى دڵى منى جاران
کە پڕبوو لە قوڵپەى گریان
لەگەڵ دەستى جەورا نەما
قەڵاى سەختى دوژمن ڕما
ئەى قارەمانانى بارزان
ئێوەن پرشنگى ڕووى ژیان
بە هەزاران دڵ ئەوەتا
کەیلە لە بزەى ئاواتا

شاعیر و نوسەرى ناودارى کورد (محەمەد ڕەسوڵ هاوار)یش دەنوسێت؛
ئێوەش ئەى قارەمانى کورد
سەرکردەى سەربازانى کورد
قارەمانى خۆبەختکەر
بە رۆح، بە گیان، بە ماڵ، بە سەر
ئەى نەبەردى چاو نەترساو
خۆبەختکەر، بێ نان، بێ ئاو
بەبێ پشت و یارمەتیدەر
مەردایەتى خۆت بردە سەر

هاوبەشی كورد و عەرەب لە عێراقدا ماوەیەكی كورتی خایاند و حكومەت لەو بەڵینانەی بە كوردی دابوو پاشگەز‌بووەوە، سەرەڕاى هەوڵە بەردەوامەکانى بارزانى و پارتى دیموکراتى کوردستان بۆ چارەسەرکردنى کێشەکان، بەڵام تادەهات بارودۆخی سیاسی ڕووی لە گرژی دەكرد، ئەوەبوو دەرئەنجام شۆڕشێکى درێژخایەن بە سەرکردایەتى بارزانى لە 11ى ئەیلوولى 1961 دژ بە حکومەتى عێراق سەریهەڵدا کە تا ساڵی ١٩٧٥ و ڕێككەوتننامەی جەزائیر بەردەوام بوو.
شۆڕشى ئەیلول دیارترین وێستگەى گەشانەوەى کارەکتەرى بارزانى نەمرە وەک فیگەرێکى نەتەوەیی لەسەر تاسەرى کوردستانى گەورە، ڕەنگدانەوەى ئەو حەقیقەتە دیسانەوە لە بەرهەمى شاعیراندا بەرجەستە دەبێت.

(نەجمەدینى مەلا) کە خۆشەویستییەکى لەڕادەبەدەرى بۆ بارزانى نەمر هەبوو، لەسەرەتاى شەستەکاندا وێنەیەکى گەورەکراوى بارزانى لەبەردەم دوکانەکەیدا دادەنێت، خەنجەرێکیشى کردبوو بەلاقەدیا و بەدەنگى بەرز هاوارى دەکرد تاکو پیاوانى حکومەت گوێیان لێبێ و دەیوت؛ هەرکەس جنێو بە بارزانى بدات بەم خەنجەرە ورگى ئەدڕم، نەجمەدین مەلا شیعرێکى جوانى نەتەوەیی هەیە و لە بەشێکیدا دەڵێت؛
قەومێ بە خوێناوى گوڵاڵەى هەردى
سوور و ڕەنگین بێ لەڕێگەى هەردى
خوێنى لاوانى گوڵى نەورۆز بێ
خەباتى دایم بۆ بەرزى هۆز بێ
ئەو قەومە زۆر زوو ئەگاتە پایە
هێزى ئیستیعمار لەلاى وەک بایە

قەومێ لە چیاى شێروانى مەزن
بێ ترس و بێ باک ڕووبکاتە دوژمن
یاخود لە چیاى (شیرین)ى بازران
خوێنى لاوانى لەلابێ هەرزان
ئەو قەومە دواڕۆژ ڕوون ئەکاتەوە
دەستە گوڵى خۆى هەر ئەباتەوە

کامەران موکرى شاعیرى نەتەوەیی لەو شاعیرانەیە کە زۆرترین جار هەستى خۆى بۆ بارزانى دەربڕیوە، لە شیعرێکیدا دەڵێت؛
ئەی مەلی وردیلەی دەنگ خۆش
بۆم بڵێ ئاوازێک بەجۆش
ئاوازێک بێ هی خوێن ڕشتن
نەغمەی ئازادی و سەرکەوتن
بەستەی گەرم وەکوو هەتاو
هی هەڵپەڕکێی کۆڕی خوێناو
بەستەی گیان و دڵ هی دەروون
شیعری ئەوانەی سەرکەوتوون
شیعرێ بێ ئاگراوی بێ
وەک چنگی گەل خوێناوی بێ
وەک قینی دڵ جۆشی تیا بێ
یادی تاڵ و خۆشی تیا بێ
باسی ڕۆژانی جاران بێ
هی تاریکاییی زیندان بێ

ئەى هاودەمى جامانەى سوور
کە گەڕایتەوە شوێنى دوور
کاکە کە چوویتەوە بارزان
بارزان خاکى بازى بازان
سڵاوى من بگەیەنە
بەو شوێنەى ڕەنگى وەک خوێنە
بڵێ بە سایەى خاڵەى (توو)
ڕۆژانى دیلى بەسەرچوو
بڵێ بە براى بارزانى
تۆ کە خۆشەویستى گیانى

هۆنراوەکانی (حەمە ساڵح دیلان) ئاوێنەیەکی ڕوونی خەباتى نەتەوەیی و ئازادیخوازانەی گەلەکەمانە، لە هۆنراوەیەکیدا لەژێر ناوى (دڵى کوردستان) بەمشێوەیە گوزارشت لە هەستى خۆى دەکات بەرامبەر بە بارزانى؛
سروشتى جیڕى کوردستان
کە ڕەقترە لە ملیۆنەها 
سمى وڵاخى داگیرکەرە هاتووچۆکەرەکان
ئەو سروشتەى کە چۆتە ناو پێستى 
سەرۆک (بارزانى)یەوە
هیچ تیغێک کارى لێ ناکا
چونک دڵى کوردە

دواى 9 ساڵ لە شۆڕش و خەباتى چەکدارى بە سەرکردایەتى بارزانى نەمر، ڕێکەوتى 11ى ئازارى 1970 بۆ یەکەمجار لە مێژووی دروستبوونی عێراق داننرا بە ئۆتۆنۆمیی ئیداریی و سەربازیی بۆ کوردستان، زمانی کوردی بە زمانی رەسمی ناوچە کوردییەکان و پێشمەرگەیش وەکو پاسەوانی سنوور لەناو سیستمی بەرگریی عێراقدا دانران. بەو رێککەوتنە، هەستی کوردبوون و ئومێد بە شۆڕشەکەی تا ئاستێکی زۆر بەرزبوویەوە، کارەکتەرى بارزانیش وەک ڕابەر و سیاسیەکى ووردى بە سەلیقە زیاتر گەشایەوە، (جەلال میرزا کەریم) لەسەروبەندى ڕێککەوتننامەى ئازارى 1970 شیعرێک دەنوسێت و دەڵێت؛
کە مەزدەى ناو ئاوێستاى بانگى مەهاباد هەڵئەواسرێ
ئاڵاى پەلکەزێڕینەى شۆڕش 
لە ئاسۆى پایتەختى شەودا هەڵئەکرێ
شەپۆلى کولەى درەوى گوڵەگەنم
شەوبۆی گۆرانى ئاو ئەدا
زامى ڕێگاى ساڕێژنەبووى یەک پرسیارى
سمکۆ و قازى، ئەسپى باوبۆرانى تیشکى چاوى
بارزانى تاو ئەدا

مەلا ئەسعەدى مەحویش لە هونراوەیەکدا هەستى خۆى بەرامبەر ڕێککەوتنەکە و پشوودرێژى خەباتى بارزانى دەنوسێت؛
حوکمى زاتى کورد لە بەغدا ئەمشەو ئیعلان کرا
ئەى مەلاى بارزان بژى بۆ دلێرى و سەبرەکەت
وا ڕماندت فێڵى غەربى کەرگەلیش جەرگە بڕا
با نەمێنێ پیاوى خائین هەر بتۆپێ خوێنمژان
مژدەبێ ئازاى کوردە ئەم گەلە بۆتن بە گوڵ
هەڵپەڕێنە نێر و مێ دوشمن هەناوى لێبڕا

شێرکۆ بێکەس شاعیرى مەزن و نوێخوازى کورد یەکێکى ترە لەو شاعیرانەى لەچەندین بۆنەى جیاوازدا هەستى شیعرى خۆى بۆ بارزانى دەربڕیوە، کاتێک بەعسییەکان لە ساڵى 1971 شکستییان خوارد لە هەوڵى تیرۆرکردنى بارزانى لەڕێگەى کۆمەڵێک مامۆستاى ئایینییەوە، شێرکۆ بێکەس لە هۆنراوەیەکى قوڵ و پڕمانادا هەستى خۆی بەیان کرد و دەڵێت؛ 
خۆشمان ئەوێى
بەقەد ڕقى شمشێرى ناوچاوى ئەوان
خۆشمان ئەوێى
بەقەد پیتى داخ لە دڵى ناو رۆژنامە
زەردەکانى ئەوسا و ئەمڕۆ، خۆشمان ئەوێى
بەقەد کینەى گولە تۆپ و
کوێرە بۆمبای فڕۆکەیان .. خۆشمان ئەوێى
بەقەد بێشەڵانى بوغزى سەرى سونگى
سوپاکانیان .. خۆشمان ئەوێى.
بەقەد ناڵەى تەقینەوەى تى ئێن تى ناو
جانتاکانیان.. خۆشمان ئەوێى
بەقەد داوى پیلانى ژێر مێزەر و جبەى پێراریان
خۆشمان ئەوێى
بەقەد.. بەقەد
ژمارەى چاوى جاسووسى سەروو و خواروو
ڕۆژهەڵات و رۆژئاوایان.. خۆشمان ئەوێى
چەندیان ناوەکەت خۆش ناوێ..
خۆشمان ئەوێى
ئەمانەوێى
وەک گوللە‌ بۆ چەکەکانمان.. ئەمانەوێى
وەک چەک بۆ پێشمەرگەکانمان.. ئەمانەوێى
وەکوو پێشمەرگە بۆ کەژ و کێوەکانمان
ئەمانەوێى
هەر بۆ مەرگ نامانەوێى
ئەى بارزانى

لەگەڵتاین چۆن بنار لەگەڵ لوتکەدایە
لەگەڵتاین چۆن چاوت
 لەگەڵ سەرنجتایە
هەناسەت 
لەگەڵ سیتایە
دەنگت
 لەگەڵ گەرووتایە
لەگەڵتایە 
چۆن خەنجەرەکەت
 لەگەڵتایە
ئەى بارزانى

ڕەوف بێگەرد چیرۆکنوسى ناودارى کورد هەر لەسەر هەوڵە شکستخواردووەکەى بەعس بۆ تیرۆرکردنى بارزانى شیعرێکى لەژێر ناوى (ڕووناکى چاو) نووسیوە و لە بەشێکیدا دەڵێت؛
ئەو گەلەى کە گیان و ژینى
ئەدا لە ڕێى شادى تۆدا
چۆڕاوگەى فرمێسکى شینى
ئەڕژان بەسەر دەشت و کۆدا
سەرۆک -کاوەى سەدەى بیستەم
سەرۆک -ڕووناکى چاوى کورد
سەرۆک -خەنجەرى ڕووى ستەم
سەرۆک -باوکى درشت و وورد

ئەحمەد سەلامى شاعیریش لە هۆنراوەیەکدا سەبارەت بە هەمان ڕووداو دەنوسێت؛
ئەبێ خۆت و سوپاى مردن
بەرامبەر پێشەواکەى من
ملتان کەچ بێ
ڕووتان ڕەش بێ
من ئەمڕۆکە
لە زاخۆوە تا خانەقین
دەروونم پڕبووە لە قین
بەرامبەرتان ڕائەوەستم
مەحاڵە دەرچن لە دەستم

دواى چوار ساڵ لە ڕێککەوتن و بەقەراربوونى ئاشتى و بەدەستهێنانى کۆمەڵێک مافى نەتەوەیی، سەرئەنجام بەعسییەکان بارودۆخەکەیان تێکدا و لەساڵى 1974 شۆڕشى ئەیلول بەسەرکردایەتى بارزانى سەریهەڵدایەوە، خەڵکێکى ئێجگار زۆر لەتەواوى شارەکانى باشوورى کوردستانەوە پەیوەندییان بەشۆڕشەوە کرد و متمانە و وەفادارییان بۆ ڕابەرە نەتەوەییەکەیان کە بارزانى بوو دووپاتکردەوە، شیعرێکى شێرکۆ بێکەس لەو قۆناغەدا گوزارشتێکى ڕاستگۆیانە لەو متمانەیە دەکات و دەڵێت:
من ئاڵایەک لە شۆڕش و لە پێشمەرگە و
لە بارزانیم وەرگرتبێ
لەبیرما هەڵى کەندبێ
چۆن ئەهێڵم بینەوێنن .. داگیرى کەن
چۆن ئەهێڵم دەستان کەوێ
من لێرەدا ئازادى بۆ کوردستان و
خۆکوشتنم بۆ خۆم ئەوێ ....    

6ى 3ى 1975، لە پیلانگێڕییەکى گەورەى ئیقلیمى و نێودەوڵەتیدا، شۆڕشى ئه‌یلوول كرایه‌ قوربانى ڕێککەوتنى عێراق - ئێران لەسەر كێشه‌ى سنووریى وشكانى و ئاوى و ئه‌منى نێوانیان کە بەڕێکەوتننامەى جەزائیر ناسراوە، ئیدى هەواڵى شومى هەرەسى شۆڕش خۆى کرد بە هەر ماڵێکى کورددا و ڕەشبینى و بێئومێدییەکى زۆر باڵى بەسەر کوردستاندا کێشا ... 
ڕاستە دەرئەنجامى شۆڕشى ئەیلول کۆتاییەکى تراژیدى بوو، بەڵام بێشک گەورەترین قۆناغى بزاڤى ڕزگاریخوازى کورد بوو لە سەدەى بیست، بارزانى وەک ڕابەرى شۆڕشەکە بووە سیمبولى ڕزگارى نەتەوەیی و ڕێباز و بیروباوەڕەکەشى بووە ئیلهامبەخشى شۆڕش و جوڵانەوە چەکدارییەکانى دواتر، ساڵێکى نەبرد شۆڕش لەسەر دەستى کوڕەکانى (ئیدریس بارزانى و مەسعود بارزانى) هەڵگیرسایەوە و تا ئازادبوونى یەکجارەکى باشوورى کوردستان لە بەهارى 1991 درێژەى کێشا.

مەرگى بارزانى لە 1ى ئادارى 1979 جارێکى تر هەست و سۆزى شاعیرانى کوردى هێنایە گۆ، بە دەیان هۆنراوە لەکاتى مەرگ و ناشتنى و تەنانەت هێنانەوەى ڕووفاتەکەى لەدواى ڕاپەڕینى 1991 نوسرا، هەمووان بە سۆزێکى باڵاوە خەبات و قوربانیدانى ئەو ڕابەرە نەتەوەییەیان بەرز نرخاند، بۆ هەمیشە ڕێبازى ئەویان کردە مەشخەڵى ڕووناککردنەوەى ڕێگەى ئەنگوستەچاوى ڕزگارى نەتەوەیی ....