بۆریی نەوتی عێراق-تورکیا: لە هاوبەشیی ستراتیژییەوە بۆ هەوڵی کۆتاییهێنان بە ڕێککەوتنێکی مێژوویی

لە قووڵایی مێژووی هاوچەرخی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، چیرۆکی هەندێک پڕۆژەی ستراتیژی لەگەڵ چارەنووسی گەلاندا تێکەڵ دەبن. یەکێک لە دیارترین ئەو چیرۆکانە، چیرۆکی بۆریی نەوتی عێراق-تورکیایە؛ ئەو شادەمارە پۆڵایینەی کە دەیان ساڵ بوو دڵی ئابووریی عێراقی بە بازاڕەکانی جیهانەوە دەبەستەوە و وەک ڕووبارێکی ڕەشی زێڕین، سامانی نیشتمانێکی بەرەو دەروازەکانی دەریا دەگواستەوە.

سەرەتای ئەم داستانە دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی 1973، کاتێک بەغدا و ئەنقەرە خەونێکی هاوبەشیان کرد بە ڕاستی. لەسەر بنەمای بەرژەوەندیی دوولایەنە، بناغەی پردێکی ئابوورییان دانا کە نەوتی باکووری عێراقی دەگەیاندە بەندەری جەیهانی تورکیا. بۆ دەیان ساڵ، لێشاوی نەوت لەم بۆرییەدا نەدەپچڕا و هێمای هاوکاری و هاوسێیەتییەکی پتەوو بەرژەوەندیی دوولایەنە بوو. بەڵام وەک زۆرێک لە داستانە گەورەکان، سێبەری ناکۆکی و ململانێی سیاسی بەسەر ئەم هاوبەشییەشدا کشا.

پایەکانی ئەم پەیوەندییە لەرزۆک بوون کاتێک لێکدانەوە جیاوازەکان بۆ ڕۆح و دەقی ڕێککەوتنە کۆنەکە سەریان هەڵدا. حکومەتی فیدراڵی عێراق، کە خۆی بە تاکە میراتگری یاسایی بەڕێوەبردنی سامانی وڵات دەزانی، سکاڵای لەسەر پێشێلکارییەکانی تورکیا تۆمار کرد. ئەم ناڕەزایەتییە گەیشتە لوتکە و دۆسیەکە سنوورەکانی بڕی و لە هۆڵەکانی دادگای ناوبژیوانی نێودەوڵەتی لە پاریس گیرسایەوە.

لە مارسی 2023، دەنگی دادگا بە قازانجی عێراق لێی دا. وەڵامی ئەنقەرە خێرا و یەکلاکەرەوە بوو: بێدەنگکردنی ئەو بۆرییەی کە ڕۆژێک هێمای ژیان بوو. ئەم وەستانە، کە زیاتر لە ساڵێکە بەردەوامە، گورزێکی کوشندەی لە داهاتی گشتیی عێراق وەشاندووە و بووەتە هۆی لەدەستدانی ملیارەها دۆلار.

بەڵام ئێستا قەیرانەکە لە ڕاگرتنێکی کاتی تێپەڕیوە. تورکیا بە ئاشکرا کار بۆ کۆتاییهێنانی یەکجاری و داخستنی هەمیشەیی دۆسیەی گرێبەستە کۆنەکەی ساڵی 1973 دەکات. ئەنقەرە بڕیاری دادگای پاریس وەک خاڵی کۆتایی بۆ شەرعیەتی ئەو ڕێککەوتنە مێژووییە دەبینێت و پێی وایە چیتر پابەند نییە پێوەی بۆیە، ڕاگرتنی بۆرییەکەی تەنها وەک کارتێکی دانوستان بەکارناهێنێت، بەڵکو وەک ڕاگەیاندنی کۆتاییهاتنی قۆناغێکی دیاریکراو بەکاری دەهێنێت و داوای داڕشتنەوەی بناغەیەکی یاسایی و بازرگانیی تەواو نوێ دەکات کە لەگەڵ هاوکێشە سیاسییەکانی ئەمڕۆی ناوچەکەدا بگونجێت.

چارەنووسی ئەم هێڵە ستراتیژییە لە گۆڕەپانی ململانێی سیاسی و ئیرادەی نێودەوڵەتیدا هەڵپەسێردراوە. پرسیارە گەورەکە چیتر تەنها ئەوە نییە کە ئایا کەی بۆرییەکە دەکەوێتەوە کار، بەڵکو ئەوەیە: ئایا عێراق و تورکیا دەتوانن لەسەر مەرجەکانی کۆتاییهێنان بە ڕێککەوتنی پێشوو و دەستپێکردنی قۆناغێکی نوێ بگەنە ڕێککەوتن؟ یان ئایا ئەم شادەمارە پۆڵایینە بۆ هەمیشە دەبێتە شوێنەوارێکی سەردەمی ناکۆکییەکان و چیرۆکی هەلێکی لەدەستچووی ئابووری و زیانێکی ستراتیژیی گەورە بۆ نەوەکانی داهاتوو دەگێڕێتەوە؟

وەڵامی ئەم پرسیارە، تەنیا لە دەستی ئەندازیار و تەکنیککاراندا نییە، بەڵکو لە دەستی ئەو سەرکردانەدایە کە دەبێت بڕیار بدەن کام ڕێگا هەڵدەبژێرن: ڕێگای ململانێی بەردەوام، یان ڕێگای بنیاتنانەوەی پردی متمانە لەسەر بنەمایەکی نوێ.